Kwiecień
05
08:01
Imieniny:
Ireny, Kleofasa, Wincentego
[wpdreams_ajaxsearchpro id=1]

Partner portalu

Kiedy kosić łąki?

Prof. dr hab. Piotr J. Domański COBORU, Słupia Wielka

Terminy koszenia łąk zależą od stopnia rozwoju roślin. Praktycznie do koszenia przystępuje się wtedy, kiedy wykłosi się większość gatunków traw. W tym okresie roślinność zawiera jeszcze dużo strawnego białka, związków mineralnych i daje najwięcej masy.

Sprzęt zielonki w tym okresie ma ponadto tę zaletę, że zapewnia większy plon drugiego pokosu. Wcześniej skoszone trawy odrastają szybciej niż skoszone w późniejszym okresie, np. wiązania nasion. Jest to spowodowane tym, że rośliny łąkowe w trakcie wzrostu gromadzą materiały zapasowe w rozłogach, korzeniach i węzłach krzewienia, a po kwitnieniu zużywają je niemal całkowicie na wyprodukowanie nasion. Jeśli zbiór przypadnie w okresie, gdy roślina zużyła już wszystkie zapasowe substancje pokarmowe na wyprodukowanie nasion, to po skoszeniu będzie odrastać bardzo powoli. Ponadto plon następnego pokosu będzie mniejszy z powodu krótkiego czasu, jaki pozostaje na odrastanie skoszonych roślin.
Łąki zalewowe, z przewagą mozgi trzcinowatej i manny mielec, należy kosić na 7–10 dni przed pełnym wykłoszeniem. Mają one wtedy największą zawartość strawnych składników pokarmowych i są mniej zdrewniałe. Podobnie wcześnie należy kosić łąki z większym udziałem kupkówki. Łąki o zróżnicowanej szacie roślinnej kosi się wtedy, kiedy wykłosi się ta trawa, która występuje w przeważającej ilości. Uchwycenie właściwej pory kłoszenia się łąk o runi mieszanej, składającej się z dużej liczby gatunków o wyrównanym udziale powierzchniowym, jest trudne. W takiej sytuacji lepiej skosić łąkę wcześniej niż za późno.
Niekiedy dostosowuje się terminy sprzętu siana do rodzaju żywionych nim zwierząt. Jałowizna i krowy wysokocielne wymagają siana łatwo strawnego, zasobnego w białko i dla nich kosi się łąki we wcześniejszych terminach, tzn. kłoszenia się traw. Rezygnuje się wtedy z większej ilości zielonej masy na korzyść większej zawartości w niej białka. Potania się w ten sposób żywienie krów wysokomlecznych i jałowizny, gdyż mniej potrzeba wtedy dodatku paszy treściwej. Bydło opasowe i owce można karmić sianem sprzątanym później – po wykłoszeniu się traw. Jeszcze później można kosić ruń na siano dla koni, które chętnie jedzą siano już nieco za twarde dla bydła. Przy zbiorze drugiego odrostu faza rozwoju generatywnego traw nie jest tak ważna, gdyż udział pędów kwiatowych w odroście jest minimalny, wyrastają głównie pędy płonne odziomkowe. Liczy się wtedy ogólny stan runi oraz stopień rozwoju niektórych chwastów. Tak np. łąki na glebach świeżych, żyznych kosi się po raz drugi wtedy, gdy barszcz zwyczajny wykształci w baldaszkach zielone nasiona, a na suchszych łąkach wtedy, gdy pasternak zwyczajny wytwarza nasiona.
Termin koszenia pierwszego odrostu decyduje także o częstotliwości zbioru w ciągu całego sezonu wegetacji. Skoszenie runi we wcześniejszych stadiach rozwojowych umożliwia uzyskanie dodatkowego odrostu. W warunkach klimatycznych Polski na terenach niżowych, przy normalnym przebiegu pogody, kalendarzowe terminy koszenia łąk różnie użytkowanych można określić następująco: łąki 2-kośne – 25.V–10.VI, 1–15.VIII; łąki 3-kośne – 20–25.V, 1–10.VII, 5–15.IX; łąki 4-kośne – 15–20.V, 25–30.VI, 5–10.VIII, 15–20.IX.
Przy dwukrotnym zbiorze należy kosić łąki w fazie od pełnego wykłoszenia aż do kwitnienia traw dominujących. Jeśli w runi przeważa kupkówka, to zbiór trzeba przyspieszyć – po jej wykłoszeniu; przy licznym występowaniu mozgi trzcinowatej i manny mielec łąki powinny być koszone, gdy wykłoszą się pierwsze rośliny. Przyspieszony zbiór wynika z tego, że trawy te koszone później tracą wartość pokarmową. Na łąkach 3-kośnych pierwszy pokos zebrany w trzeciej dekadzie maja wykazuje zrównoważenie wielkości plonu z jakością, wyrażoną np. strawnością suchej masy (rys.).
Przy powtarzającym się w latach czterokrotnym koszeniu łąk zanikają trawy nadrostowe, czyli wysokie, a także rośliny o łodydze czepnej, np. groszek żółty, oraz wiele bylin wysokich wolno gromadzących materiały zapasowe. Pozostają natomiast i nawet lepiej rozrastają się niektóre trawy podszywkowe, koniczyna biała i rośliny tworzące rozety liści przy gruncie.

Na siano lub silos

Zależność wielkości i jakości plonu zielonki od stadium rozwojowego traw

Zależność wielkości i jakości plonu zielonki od stadium rozwojowego traw

Podejmując decyzję o rozpoczęciu koszenia runi łąkowej z przeznaczaniem na siano, należy uwzględnić fazę rozwoju dominujących traw oraz prognozy pogody. Za najwłaściwszy termin zbioru przyjmuje się okres początku kłoszenia się przeważających w runi gatunków traw. Termin zbioru pierwszego pokosu wpływa nie tylko na ilość i jakość uzyskiwanego siana, lecz również na plon następnych pokosów. Przy zbiorze pierwszego pokosu w końcu maja, po 5–7 tygodniach, ruń łąkowa jest dostatecznie wyrośnięta i nadaje się do koszenia, zachowując odpowiednią wartość pokarmową. Właściwym terminem zbioru drugiego pokosu jest druga połowa lipca, przed żniwami zbożowymi. W drugim odroście wartość pokarmowa traw nie zmienia się tak dynamicznie jak na wiosnę, ponieważ większość gatunków nie wytwarza w tym okresie pędów kwiatostanowych. Zbiór trzeciego pokosu przypada 7–8 tygodni po drugim pokosie. Opóźnianie terminu zbioru trzeciego pokosu nie jest wskazane, ze względu na konieczność odrośnięcia i wzmocnienia się roślin przed zimą. Ruń łąkową należy tak kosić, aby ścierń po skoszeniu była zielona. Koszenie poniżej 5 cm pozbawia trawy dolnych pędów, które zawierają substancje zapasowe, niezbędne do regeneracji ich organów. Natomiast koszenie powyżej 8 cm powoduje wyraźne zmniejszenie plonu zielonki.
Uwzględniając wartość pokarmową zakiszanej zielonej masy, należałoby rozpocząć zbiór już w fazie strzelania trawy w źdźbło. Z drugiej strony im późniejszy zbiór zielonki na kiszonkę, tym większy plon suchej masy, na co często rolnicy zwracają uwagę. Optymalnym terminem zbioru zielonek do produkcji kiszonek z traw jest faza kłoszenia (wyrzucanie wiech, wydostanie się kłosów z pochew pędów), z lucerny i koniczyny czerwonej w czystym siewie – faza pąkowania do początku kwitnienia.

Jak często kosić?

Częste koszenie zielonki na łąkach intensywnie nawożonych jest utrudnione, gdyż nadmiernie wyrośnięta ruń mocno wylega. Dzieje się tak dlatego, że rolnicy często zbierają w sezonie tylko dwa pokosy, mimo wysokiego nawożenia. Uzyskują wtedy wprawdzie duże plony suchej masy, ale ich wartość pokarmowa jest mizerna, gdyż zawiera mało energii i mało białka. W konsekwencji żywienie zwierząt takim sianem lub kiszonką spowoduje spadek produkcji mleka i mięsa.
Terminy zbioru drugiego i następnych odrostów runi powinny być dostosowane do stanu użytku i możliwości zagospodarowania plonu. W dalszych pokosach wartość pokarmowa zielonki nie zmienia się tak bardzo, jak w okresie wzrostu roślin wiosną. Zwiększa się nieco zawartość białka, natomiast maleje ilość cukrów prostych w suchej masie. Trawy wytwarzające mało liści odziomkowych wolniej odrastają po skoszeniu. Ścięcie dużej ilości masy wegetatywnej spowalnia proces fotosyntezy i rośliny nie mogą w krótkim czasie w pełni odbudować pędów i liści. Spośród traw wrażliwe na częste koszenie są: wyczyniec łąkowy, rajgras wyniosły i tymotka łąkowa. Najsilniej na niskie koszenie reaguje tymotka łąkowa, gdyż skoszona poniżej 5 cm prawie nie odrasta. Na częste koszenie nie reagują i utrzymują się w runi: życica trwała, kostrzewa czerwona rozłogowa, koniczyna biała, mniszek pospolity, natomiast różnie się zachowują: kupkówka, kostrzewa łąkowa i wiechlina łąkowa. Przy ubogim nawożeniu azotowym zazwyczaj przepadają, a przy dobrym nawożeniu i właściwym użytkowaniu utrzymują się dłużej.
O liczbie pokosów w okresie wegetacji w dużym stopniu decyduje nawożenie. Im wyższe stosuje się dawki nawozów, tym większa jest szybkość przyrastania masy roślinnej i wcześniej należy kosić łąkę, a tym samym zbiera się więcej pokosów w roku. Zwiększenie liczby pokosów przy tym samym poziomie nawożenia, głównie azotowego, obniża jednak całoroczne plony suchej masy. Na łące koszonej trzykrotnie plony stanowią 90%, a czterokrotnie – 85% plonów zebranych z łąk koszonych tylko dwukrotnie w roku. Najlepsze efekty uzyskuje się przy trzykrotnym zbiorze oraz przy nawożeniu roczną dawką 160–200 kg N/ha na łąkach mineralnych, a 60–140 kg N/ha – na łąkach położonych na glebach torfowo-murszowych. Przy takim sposobie użytkowania konieczny jest zbiór pierwszego odrostu w fazie początku kłoszenia się dominującego w zbiorowisku łąkowym gatunku lub odmiany traw. Drugi odrost zbiera się wówczas w pierwszej dekadzie lipca, a trzeci w drugiej dekadzie września. Przy takim użytkowaniu można liczyć na najlepszą jakość zbieranej zielonki (tab. 1). Ilość białka użytecznego runi traw łąkowych jest porównywalna z zielonką koniczyny łąkowej, a koncentracja energii jest większa w runi łąkowej.
Łąki intensywnie użytkowane (4-kośne), najczęściej deszczowane, powinno się kosić w następujących terminach: pierwszy odrost – koniec drugiej dekady maja, drugi odrost – trzecia dekada czerwca, trzeci odrost – pierwsza dekada sierpnia, czwarty odrost – druga dekada września. Na łąkach ekstensywnych, w trudnych warunkach siedliskowych, gdy kosi się je dwukrotnie, pierwszy pokos zbiera się między 15 maja a 15 czerwca, drugi od połowy do końca sierpnia.

Nie warto opóźniać zbioru

Tivoli – najpóźniejsza odmiana życicy trwałej

Tivoli – najpóźniejsza odmiana życicy trwałej

Opóźnienie pierwszego koszenia łąk do stadium przekwitnięcia głównych gatunków traw w runi obniża wartość pokarmową runi oraz przyczynia się do wyczerpania roślin z materiałów zapasowych. Wpływa to ujemnie na odrastanie roślin i tworzenie plonu drugiego pokosu oraz ułatwia rozsiewanie się nasion wcześ-
niej dojrzewających chwastów. Jeśli nie skoszono pierwszego odrostu do końca maja, zwłaszcza łąk wyczyńcowych oraz łąk z dużym udziałem kupkówki pospolitej i mozgi trzcinowatej, to pasza znacznie traci na wartości. Najmniej na wartości tracą gatunki późno kłoszące się – tymotka łąkowa i mietlica biaława. Na łąkach, na których nie dominuje żaden z gatunków traw, najwłaściwszym terminem jest stadium kłoszenia się kostrzewy łąkowej. Wtedy skoszona zielonka charakteryzuje się odpowiednią ilością energii oraz nie zawiera nadmiernej ilości węglowodanów strukturalnych trudno- lub niestrawnych – celuloza i ligniny (tab. 2). Opóźnianie terminów zbioru nie jest wskazane, ponieważ bujnie odrośnięta ruń wylega i zaczyna od dołu pleśnieć, a nawet gnić, jeśli gleba jest wilgotna.

Wykorzystać właściwości odmian

Odmiany uprawne traw różnią się między sobą cechami morfologicznymi – pokrojem rośliny, długością i szerokością blaszki liściowej, różna jest też proporcja w udziale źdźbeł, liści, pochew liściowych oraz obfitości ulistnienia. Największą wartość pokarmową mają liście wyższego piętra i pędy wegetatywne, w przeciwieństwie do pędów kwiatostanowych o dużej zawartości włókna. Również dolne liście są mniejszej wartości.
Od fazy rozwojowej, w czasie której następuje zbiór, zależy wartość pokarmowa zielonki oraz liczba dalszych pokosów. Zbiór gatunków i odmian w nieodpowiedniej fazie rozwojowej może dodatkowo być przyczyną ich ustępowania z runi. Różnice między odmianami uprawnymi w rozpiętości kłoszenia się roślin w obrębie niektórych gatunków sięgają 40 dni, np. życica trwała – odmiana Anakonda bardzo wcześnie kłosząca się i odmiana późna Tivoli. Tak znaczące różnice wczesności warto wykorzystać w celu wyrównywania plonów w sezonie wegetacji, zachowując dużą wartość pokarmową.
Odmiany wczesne, tzn. kłoszące się wcześniej, powinny wykazywać dużą intensywność przyrastania masy w pierwszym odroście. Plon suchej masy tych odmian zbieranych w fazie kłoszenia się roślin jest wyraźnie większy niż plony odmian średnio wczesnych i późnych. Dobrym przykładem są wcześnie kłoszące się odmiany życicy trwałej.
Odmiany późne zastosowane do mieszanek na łąki powinny cechować się wysoką strawnością i dużą zawartością białka, zwłaszcza przy opóźnionym zbiorze. Różnice międzyodmianowe strawności suchej masy kupkówki pospolitej, kostrzewy łąkowej i tymotki łąkowej wynoszą 8–10%, natomiast różnice między odmianami poszczególnych gatunków są jeszcze większe (17–20%). Odmiany późne utrzymują dłużej wysoką strawność niż odmiany wczesne. W okresie kłoszenia się roślin trochę niższy poziom strawności wykazują odmiany późne w porównaniu z odmianami wczesnymi. Dłuższy okres wzrostu odmian późnych wpływa wyraźnie na zmiany tkanek strukturalnych, powodując większy przyrost celulozy i lignin oraz starzenie się dolnych liści. Dzienny spadek współczynnika strawności suchej masy po wykłoszeniu się roślin zależy od gatunku i odmiany traw i wynosi od 0,3 do 0,5%. Górne granice przedziału dotyczą odmian kupkówki, które po wykłoszeniu szybko drewnieją i tracą wartość pokarmową oraz smakową.

Tabela 1. Wartość paszowa runi łąkowej trawiastej oraz koniczyny czerwonej i w różnych stadiach rozwoju i zbioru wg LfL Bayern (przeliczeniu na 1 kg s.m.)

Roślina stadium rozwoju

Zawartość suchej masy

(g)

Włókno surowe

(g)

Ilość białka (g)

Bilans azotu

w

żwaczu

(g N)

Energia

metaboliczna

(MJ)

Zawartość

składników

mineralnych

(g)

ogólnego

użytecznego, dostęp-nego

jelicie

Ca

P

trawy łąkowe

I odrost

Początek kłoszenia

180

240

160

141

+3

10,7

5,5

3,5

Początek kwitnienia

200

280

130

131

0

10,1

5

3

II odrost

5–6 tygodni po I pokosie

180

240

172

136

+6

10,1

7

4

koniczyna łąkowa

I odrost

W pąkowaniu

170

240

183

143

+6

10,0

12,5

3,5

Kwitnienie

200

282

161

132

+5

9,3

13,5

3

II odrost

Przed pąkowaniem

140

201

219

152

+11

10,1

12,5

4

Pąkowanie

160

238

190

140

+8

9,6

13

3

Tabela 2. Wartość energetyczna siana oraz niektórych gatunków traw i koniczyny w pierwszym odroście zebranym we właściwym terminie oraz przy spóźnionym zbiorze (przeliczeniu na 1 kg s.m.)

Gatunek

Pierwszy odrost – zbiór czasie kłoszenia kostrzewy łąkowej

Pierwszy odrost – zbiór 2 tygodnie

po wykłoszeniu kostrzewy łąkowej

energia metaboliczna (MJ)

celuloza

+ lignina

(g)

popiół

(g)

energia metaboliczna (MJ)

celuloza

+ lignina

(g)

popiół

(g)

siano suszone na pokosach (bez deszczu)

Łąka wielogatunkowa

9,6

325

90

8,8

365

80

Kostrzewa łąkowa

10,1

315

85

9,1

370

80

Kupkówka pospolita

8,8

365

100

7,6

385

85

Tymotka łąkowa

9,8

355

80

9,3

370

80

Koniczyna czerwona

10,8

290

120

9,5

350

105